QUEN NON CANTA NIN BAILA, QUE VEN FACER Á RUADA?
Instalación realizada para a mostra individual “Arrieire no camiño/ arriere no lugar/ se che arrieire morre/ que camiño has de levare” na Fundación Eugenio Granell
Esta instalación constrúese a partir de antigas cangas de establo, estruturas pensadas para inmobilizar o gando mentres come. Dispositivos de suxeición que regulan o movemento e delimitan o corpo produtivo. Ao seren trasladadas ao espazo expositivo, estas cangas deixan de cumprir unha función agrícola para revelar a súa dimensión política: non só sosteñen, tamén reteñen.
No interior de cada canga insírese un exvoto dunha parte do corpo —intervido, ferido, tensionado— que simboliza diferentes herdanzas ideolóxicas asociadas ao machismo, á lgtbfobia, ao racismo e ao clasismo. O exvoto, tradicionalmente ligado á fe e á promesa, convértese aquí en testemuña dunha violencia simbólica naturalizada. Non se ofrece como agradecemento, senón como evidencia.
Durante o réxime de Francisco Franco, o folclore foi instrumentalizado como ferramenta de construción identitaria e control social. Determinadas normas de xénero, sexualidade e pertenza foron presentadas como tradición ancestral, cando en realidade operaban como mecanismos disciplinarios. O corpo feminino ligado á maternidade e ao silencio; o masculino obrigado á forza e á exhibición; as identidades disidentes expulsadas; as clases populares convertidas en imaxe folclórica mentres se lles negaba capacidade de decisión.
As cangas organízanse no espazo formando unha sorte de establo contemporáneo, delimitado por cortinas de visillo. Estas cortinas evocan o fogar: a intimidade, o coidado, o espazo que amamos e defendemos. Mais tamén funcionan como membrana ambigua entre protección e control. O público entra na instalación como quen entra nunha casa, nun lugar familiar e recoñecible —o folclore entendido como patrimonio afectivo— e atópase no seu interior cunha arquitectura de suxeición.
A peza propón así unha tensión: aquilo que adoramos pode conter tamén dispositivos de violencia herdada. Non se cuestiona a potencia extraordinaria da tradición musical e de baile en Galiza —viva, complexa, profundamente libre— senón a súa manipulación histórica. Moitas das normas que hoxe se reproducen como “de sempre” non pertencen á tradición popular, senón á súa reescritura disciplinaria.
A instalación formula unha pregunta aberta: que estamos reproducindo cando reproducimos a tradición? Que partes do corpo seguimos suxeitando en nome do costume? E que espazos de liberdade foron borrados cando se fixo pasar por ancestral o que foi, en realidade, unha estratexia de control?